Metabolik Sendrom Nedir?


Bu sendromdan en çok etkilenen grup, masa başında oturan, beslenmesi düzensiz, yoğun stres altında çalışan kişilerdir.

 

Sağlıklı beslenme ve modern şehirlerin olmazsa olmazı hareketlilik, yürünebilirlik, arttırılmaz ise metabolik sendrom ve yol açtığı kalp damar hastalıkları en fazla ölüme neden olan hastalıklar sıralamasındaki 1. sıradaki yerini uzun yıllar arttırarak sürdürecektir.

 

Metabolik  sendrom karın çevresinde yağlanma, kan şekerini işleme yetisinde azalma (kan şekerinde artış ve/veya insüline direnç), dislipidemi ve hipertansiyon gibi bir dizi risk faktörünü içeren bir sendromdur. Bu sendroma sahip olanların artan bir kalp-damar hastalığıve/veya tip 2 diyabet geliştirme riski altında olduğu gösterilmiştir. Metabolik sendrom birçok adla (dismetabolik sendrom, sendrom X, insüline direnç sendromu, obezite sendromu ve Reaven sendromu) bilinen ve sık görülen bir durumdur.

 

Her yaşta herkesi etkileyebilirse de en büyük sıklıkla çok fazla kilosu olanlarda, aşırı kiloları karın bölgesinde toplananlarda ve aktif olmayanlarda metabolik sendrom görülmektedir.

 

Birçok ulusal ve uluslararası kuruluş metabolik sendromu tanımlamak için belli bazı kriterler kullanmalarına rağmen Amerikan Diyabet Derneği (American Diabetes Association [ADA]) gibi bazı kuruluşlar spesifik metabolik sendrom tanısının anlamını sorgulamaktadır. Bu kuruluşlar bu kriterlerin topluca ele alınmasının tek tek hesaba katılmasına göre kalp-damar hastalığı veya diyabet riskini öngörmede daha yararlı olmadığına dikkat çekmektedirler. ADA metabolik sendromun tanımlanabilir bir sendrom olması için bilimsel kriterlerin daha aşikâr olması gerektiğini ileri sürmektedir.

 

Dünya Sağlık Örgütü ( The World Health Organization [WHO]) ilk kez 1998 yılında uluslararası kabul edilmiş bir tanımıyayınlamış olmasına rağmen Birleşik Devletler’de en yaygın biçimde kabul edilen ve kullanılan kriterler ATP III (Erişkinlerde Yüksek Kan Kolesterolünü Tespit, Değerlendirme ve Tedavisine ilişkin 3. Ulusal Kolesterol Eğitim Programı uzman paneliraporu) kriterleridir.

 

Amerikan Kalp Derneği (The American Heart Association [AHA]), Amerikan Ulusal Kalp Akciğer ve Kan Enstitüsü (The National Heart Lung and Blood Institute-NHLBI) ile birlikte metabolik sendromu tanımlayan kriterler setini içeren bilimsel bir bildirge yayınlamıştır.

 

Aşağıdaki tablo üç kriter setini özetlemektedir.

 

Metabolik SendromunKlinik Tanısal Kriterleri

Klinik ÖlçütWHO1ATP III2AHA/NHLBI3
Bel Çevresi erkeklerde: ≥102 cm,kadınlarda: ≥88 cmATP III gibi
VKI (BMI)VKı >30 kg/m2  
Trigliseritler≥150 mg/dL≥150 mg/dL≥150 mg/dL
HDL-KolesterolErkeklerde: <35 mg/dLkadınlarda:<39 mg/dLerkeklerde: <40 mg/dL kadınlarda:<50 mg/dL kadınlarda:<50 mg/dLerkeklerde: <40 mg/dL
Kan basıncı≥140/90 mm Hg≥130/85 mm Hg≥130/85 mm Hg
Kan şekeriBozulmuş Glukoz Toleransı, Bozulmuş Açlık Glukozu veya Tip 2 DiyabetAçlık:>110 mg/dL (IFG)Açlık: ≥100 mg/dL (IFG)
ınsüline DirençVARYOKYOK
MikroalbüminüriVARYOKYOK
 

 

Kaynaklar:1. Alberti KG, Zimmet PZ. Diabet Med 1998;15:539–553.

2. National Cholesterol Education Program (NCEP) Adult Treatment Panel III final report. Circulation 2002;106:3143–3421.

3. Grundy, SM, et al. Circulation 2005;112:2735–2752.

Notlar: Dünya Sağlık Örgütü tanı için insüline dirençle birlikte iki ilave risk faktörünün, ATP ise beş risk faktöründen üçünün varlığını şart koşar. AHA/NHLBI ilaç tedavisinin reçetelendirilmesi için trigliseritler, HDL-C ve kan basıncının anormal olmasının düşünülmesi gerektiğini ileri sürer.

Kısaltmalar: VKı=vücut kitle indeksi; BMI=Body Mass Index;BGT=bozulmuş glukoz toleransı; BAG= Bozulmuş açlık kan şekeri düzeyi;

Uyarlama: Pizzi, R.,Agreeing to Disagree: ADA, AHA Publish Opposing Views on Metabolic Syndrome, Clincal Laboratory News, Ocak 2006 Cilt32, No. 1

Metabolik sendromda sıklıkla görülmesine rağmen ATP III kriterlerine protrombotik (kan pıhtılaşmasına yatkınlık ) ve proinflamatuar (iltihaplanmaya yatkınlık) faktörler dahil edilmemiştir. Belirgin hastalık tablosu mevcut olmamasına rağmen bu hastalık belirtileri atardamarların tıkanması, kalp hastalığı, inme, diyabet, böbrek hastalığı hatta erken ölüm olasılığının arttığına ilişkin uyarı işaretleridir. Tedavi edilmezse 15 yıl gibi kısa bir sürede tedavi edilmemiş metabolik sendromla ilişkili hastalıkların komplikasyonları gelişebilir. Metabolik sendromlu olduğu halde sigara içen hastalar daha kötüprognoza (gidişata) sahip olabilirler.

Metabolik sendrom olgularının çoğunda temel neden geçmişte kötü yemek yeme alışkanlıkları ve hareketsiz yaşam tarzına bağlanabilir. Bazı olgulara zaten önceden hipertansiyon ve kontrol altına alınamamış diyabet tanısı konmuştur. Az sayıda hastanın araştırılmakta olan genetik faktörlerle bağlantılı olduğu düşünülür.

Metabolik sendromla ilişkili faktörlerin tümü birbirleriyle bağlantılıdır. Obezite ve egzersiz yapmama insüline direnç oluşumunayol açabilmektedir. ınsüline direnç lipit üretimini olumsuz etkiler, kan dolaşımında VLDL (çok düşük yoğunluklu lipoprotein), LDL (düşük yoğunluklu lipoprotein- “kötü” kolesterol ve trigliserit düzeylerini yükseltirken HDL (yüksek yoğunluklu lipoprotein-“iyi” kolesterol) düzeylerini düşürmektedir. Bu süreç atardamarlar içindezamanla kalp-damar hastalığı ve inmelere yol açabilen yağlı plakların oluşumuna neden olabilmektedir.

 

ınsüline direnç oluşumu kanda insülin ve glukoz düzeylerinin yükselmesine yol açar. Aşırı insülin böbreklerin daha fazlasodyum tutmasına, kan basıncının yükselmesine ve hipertansiyona yol açabilmektedir. Uzun süre yüksek düzeylerde kalmış kan şekeri düzeyleri kan damarları ve böbrekler gibi organlara zarar vermektedir.

 

Testler

Hastada karın çevresinde belirgin obezite (merkezi obezite) var, kişi hareketsiz bir yaşam tarzı sürdürüyorsa doktor metabolik sendromdan kuşkulanabilir. Ancak tanıyı koymada hem laboratuvar testleri hem de diğer tetkikler önemlidir. Önerilen testler:

 

Laboratuvar Testleri

• Kan şekeri: Genellikle açlık kan şekeri yapılmakla birlikte bazı olgularda doktor tokluk kan şekeri (bir öğünden sonra) veya bir GTT (GTT: glukoz tolerans testi – glukoz yüklemesinden önce ve sonra belli aralıklarla yapılan birkaç kan şekeri testi) testi isteyebilir. Kan şekeri testlerinin amacı hastanın glukoza karşı bozulmuş bir cevabının yani kan şekeri düzeylerinin yükselmesine yol açıp açmadığını belirlemektir.

• Lipit profili: HDL, LDL, trigliseritler ve VLDL’yi ölçer. Trigliseritler önemli oranda yükselmişse LDL’nin doğrudan (Direkt LDL testi) ölçümü gerekli olabilir.

Metabolik sendrom tanısı koyma amacıyla önerilmemekle birlikte bazı doktorlar tarafından ek bilgi için aşağıdaki testler istenebilir. Örneğin:

• C-peptit: ıçsel (endojen) insülin üretiminin güvenilir bir göstergesidir.

• Mikroalbümin: Böbrek hastalığının erken bir göstergesidir. Diyabetlilerin takibine yardımcı olmak için bu test kullanılmakta olup WHO kriterlerine göre önerilmektedir.

• hs-CRP: Kardiyak risk değerlendirmesinin bir bölümü olarak hafif derecelerde iltihaplanmanın bir göstergesi olarak test edilebilir.

• sdLDL testi: Hastada mevcut ”küçük yoğun düşük yoğunluklu lipoprotein” moleküllerinin sayısını verir. LDL değişik boyutlardadır. KandaVLDL ve trigliserit düzeyleri yükseldiğinde ateroskleroza daha fazla neden olduğu düşünülen daha küçük, daha yoğun ve daha “saldırgan” moleküller oluşma eğilimi de artar. şimdilerde bu testin ticari kiti mevcut olmasına rağmen birçok laboratuvar uygulamamakta ve sıklıkla istenmemektedir. Nihai klinik yararlılığı henüz belirlenmemiştir. Birlipoprotein alt fraksiyonları testinde değerlendiirlebilir.

• ınsülin: Metabolik sendrom tanısı koymada açlık insülin testinin klinik açıdan yararlı olmayacak kadar çok değişken olduğu düşünülür. Ancak ölçüldüğü takdirde hastalarda genellikle yükselmiş olduğu saptanacaktır.

Testler: hs-CRP, Lipit Profili, Kolesterol, HDL, LDL, Trigliseritler, Kardiyak Risk Değerlendirmesi, ınsülin, Glukoz ve Glukoz Tolerans Testi(GTT), Direkt LDL

 

Plazminojen aktivatör inhibitör -1 (PAI-1) ve proinsülin testlerinin metabolik sendrom tanısında yararlı oldukları henüz kanıtlanmamıştır.

 

Laboratuvar testleri dışındaki tetkikler

• Kan basıncı ölçümü: Hipertansiyonun kontrolü için

• Beden ağırlığı ve bel çevresi ölçümü: Karın çevresi yağlanmayı belirlemek için

• VKı (vücut kitle indeksi): Birçok doktor tarafından kullanılan alternatif bir obezite ölçümüdür. Kilogram cinsinden vücut ağırlığını metre cinsinden boyun karesine bölerek vücut kitle indeksi hesaplanır. Tartısı 68 kg , boyu 170 cm olan kişinin VKı’si 23,5’dur. VKı’si 30’dan yüksek olan bir erişkinin obez (aşırı kilolu) olduğu kabul edilmektedir. Ancak bu hesaplama aşırı kiloların vücudun neresinde biriktiğini tanımlamaz.

 

Tedaviler

Metabolik sendrom hastalarının birincil “tedavileri” aşırı kiloların kaybı, düzenli egzersiz ve sigaranın bırakılması şeklindedir. Kilo kaybı ve egzersiz:

• Kan basıncı düzeylerini düşürebilir

• ınsüline duyarlılığı artırabilir

• Trigliserit ve LDL düzeylerini düşürebilir.

• HDL düzeylerini yükseltebilir.

• Kalp-damar hastalığı ve inme riskini azaltabilir

Hipertansiyon ve yüksek kolesterolsorunlarının çözümü için ilaç tedavisi gerekebilir. Bazı doktorlar pıhtılaşma riskini azaltmak için aspirin de önermektedir. Az sayıda doktor insüline duyarlılığı artırmak için ilaçlar önermektedir ancak bu konuda yaygın bir uzlaşı mevcut değildir.

 

Tedavinin Ana Hatları:

 

Kilo kontrolü: Kilo almamaya özen gösterin. Fazla kilosu olanlar, uzman yardımı alarak diyet programı uygulamalı. Metabolik sendrom teşhisi konulan hastalar, diyet ile tedavi olabilir.

Düzenli spor veya egzersiz: Düzenli olarak yapılan spor ve egzersizin, kilo vermede, insülin direncini azaltmada, HDL kolesterol değerlerini yükseltmede ve kan basıncı kontrolünde olumlu etkileri saptanmıştır.

Hiperlipidemi tedavisi: Kan yağlarında yükseklik olanlar diyet ile kontrol altına alamıyorlarsa mutlaka doktorunun önerdiği tedaviyi uygulamalıdırlar.

Hipertansiyon tedavisi: Hipertansiyon tedavisinde hedef, kan basıncının 120/80 mmHg ve daha aşağısında olmasıdır.

 

Bilgi edinmek isteyen okuyucularımıza, Türk Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği tarafından yayınlanan Metabolik Sendrom Kılavuzu‘nu okumalarını tavsiye ediyorum.

 

a. Kilo verilmesi

b. Fiziksel aktivite

c. ınsülin direncinin azaltılması

d. şişmanlığın tedavisi

 

En faydalı önlem ise yaşam şeklinin değiştirilmesi, hareketin arttırılması, yürümek, merdiven çıkmak gibi günlük yaşamımızın içindeki aktivitelerin sıklığını arttırmaktır. Hareketin yanısıra sağlıklı beslenmeye dikkat edilmesi , göbek çevresindeki yağın azaltılması için CLA, şeker yerine Splenda gibi doğal tadlandırıcılar kullanılmalıdır.

Kaynakça

1. American Academy of Family Physician, Familydoctor.org: Metabolic Syndrome

2. CDC: Nutrition and Physical Activity

3. CDC: Overweight and Obesity

4. The President’s Council on Physical Fitness and Sports

5. The Practical Guide: Identification, Evaluation, and Treatment of Overweight and Obesity in Adults

6. FDA: Better Health Information for Better Nutrition

7. NIDDK: Nutrition

8. Boston Obesity/Nutrition Research Center

9. Clinical Nutrition Research Center at Harvard

10. Steps to a Healthier US Initiative

11. National Cholesterol Education Program: ATP III Guidelines At-A-Glance

12. http://www.turkendokrin.org/files/pdf/metabolik_sendrom.pdf

13. http://web.firat.edu.tr/shmyo/edergi/ciltbirsayiuc/gulcuveark3.pdf

14. http://lokman.cu.edu.tr/psikiyatri/derindex/apd/fulltext/2005/259.pdf

15. http://www.bilkent.edu.tr/~bilheal/aykonu/ay2006/ocak2006/Metabolik%20Sendrom.html

16. http://www.kadinlaricin.net/saglik/metabolik-sendromun-tedavisi.htm

17. Türk Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği tarafından yayınlanan Metabolik Sendrom Kılavuzu

18. Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry, AACC Press, Washington, DC. Pp 296.

19. (Nisan 2007). What Is Metabolic Syndrome? NHLBI.http://www.nhlbi.nih.gov/. : 9/3/08.

20. Blaha, M. and Elasy, T. (2006). Clinical Use of the Metabolic Syndrome:Why the Confusion? Clincal Diabetes v 24 (3). http://clinical.diabetesjournals.org/. :3/9/08.

21. (Ocak2006) Pizzi, R. Agreeing to Disagree ADA, AHA Publish Opposing Views on Metabolic Syndrome. Clincal Laboratory News Volume 32, No. 1.

22. American Diabetes Association. Diabetes Research Summary, Is the Metabolic Syndrome Really a Syndrome?http://www.diabetes.org. :

23. Sattar N, et al. Can metabolic syndrome usefully predict cardiovascular disease and diabetes? Outcome data from two prospective studies. The Lancet 2008; 371:1927-1935.http://www.thelancet.com.:

24. Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber’s Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

25. Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

26. (Gözden geçirilme tarihi: 3 Mart 2003). Metabolic Syndrome. Cleveland Clinic Health Information Center. http://www.clevelandclinic.org/health/health-info/docs/3000/3057.asp?index=10783 http://www.clevelandclinic.org.

27. Syndrome X or Metabolic Syndrome. American Heart Association.http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=534 http://www.americanheart.org.

28. Metabolic Syndrome. American Heart Association.http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4756 http://www.americanheart.org.

29. The Metabolic Syndrome. American Diabetes Association.http://www.diabetes.org/weightloss-and-exercise/weightloss/metabolicsyndrome.jsphttp://www.diabetes.org.

30. Blackburn, G. and Bevis, L. (Güncelleştirme tarihi: 12 Eylül 2003). The Obesity Epidemic: Prevention and Treatment of the Metabolic Syndrome.http://www.medscape.com/viewprogram/2015 http://www.medscape.com.

31. Peters Harmel, A. and Berger, D. (24 – 29 Ağustos 2003). Clinical Implications of the Metabolic Syndrome. Medscape coverage of: 18th International Diabetes Federation Congress.http://www.medscape.com/viewarticle/462881 http://www.medscape.com.

32. Hoefner, D. (Ekim 2003). The ruthless malady: metabolic syndrome. MLO.http://www.mlo-online.com.

 

 

 

Dr. Alp Sirman